Kambiyo senetlerine (çek, senet, poliçe) özgü haciz yolu, alacaklıların tahsilata hızlı şekilde ulaşmasını sağlayan takip türüdür. Bu takipte borçluya tebliğ edilecek Örnek 10 Ödeme Emri sonrasında; borçlunun borca veya imzaya itiraz etmek için 5 günlük, borcu ödemek için ise 10 günlük süresi vardır. Borca veya imzaya örnek 10 ödeme emrine itirazın yetkili İcra Hukuk Mahkemesinde yapılması gerekmektedir.
Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip (senet icra takibi 5 gün), alacaklının elinde poliçe, bono (emre muharrer senet) veya çek bulunması hâlinde, ilamsız takip içinde hızlandırılmış bir tahsilat mekanizmasıdır. Bu takip yolunun “katma değeri”; (i) takip dayanağının kıymetli evrak olması, (ii) sürelerin alacaklı lehine kısaltılması ve (iii) itiraz/şikâyet rejiminin özel kurallara bağlanmasıdır.
Bu rejimde takip “normal bir para alacağı” gibi ele alınmaz; senedin kambiyo vasfı ve hamillik/ciro zinciri gibi şekli unsurlar, sürecin her aşamasında belirleyici olur. İcra müdürünün ve icra mahkemesinin re’sen inceleme alanı da bu nedenle genişler. İcra ve İflas Hukuku'ndan kaynaklanan diğer uyuşmazlıklara ilişkin ''İcra ve İflas Hukuku'' sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
İçindekiler
- 1. Hukuki Niteliği
- 2. Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu ile Takipte Takip Talebi ve Takip Dayanağı
- 3. Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu ile Takipte Örnek 10 Ödeme Emri
- 4. İmzaya ve Borca İtiraz Etmek İcra Takibini Durdurur mu?
- 5. Kambiyo Senetleri
- 6. Çek Tazminatı
- 7. Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu ile Takipte Şikayet Yolu
- 8. Sonuç
1. Hukuki Niteliği
Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip, genel haciz yoluyla takip prosedürüne paralel olarak düzenlenmiştir ve takibin temel aşamaları da aynıdır. Bu takip yolunda da takip talebi, ödeme emri, takibin kesinleşmesi, haciz, satış ve ödeme/paraların paylaştırılması (ödeme olmadığında aciz vesikası verilmesi) aşamaları bulunur. Her iki takip yolu arasında, sadece takip yolunun kesinleşmesi aşamasına kadar farklılıkları bulunmaktadır; bundan sonraki haciz, satış, ödeme/paraların paylaştırılması (aciz vesikası verilmesi) aşamaları aynıdır. Bunun dışında İİK m. 170/b maddesinde yapılan atıfla, 61. Maddenin 2-5 fıkraları ve 62 ila 72. Maddeler kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takibe uygun düştüğü ölçüde uygulanacaktır. Burada sadece iki takip yolu arasında farklı olan hususlar üzerinde durulacaktır; diğer konulara ise, genel haciz yolunda yapılan açıklamalar geçerliliğini koruduğundan ayrıca değinilmeyecektir.¹
2. Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu ile Takipte Takip Talebi ve Takip Dayanağı
Kambiyo senetlerine dayanılarak açılacak icra takiplerinde, takibe konu senet aslının icra müdürlüğüne teslim edilmesi gerekmektedir. Senet aslının dosyaya sunulmaması durumunda, takibin icra müdürü tarafından reddedilmesi durumunu meydana getirebilmektedir. İcra müdürü tarafından sehven kabul edilse dahi borçlu tarafından yetkili İcra Hukuk Mahkemesinde yapılacak icra memur muamelesini şikayet başvurusu ile takip iptal edilebilmektedir.
Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte takip talebi, alacaklının elindeki çek, bono veya poliçeye dayanarak icra dairesinde dosyayı başlatan kurucu başvurudur. Bu takip yolu, genel hacizden farklı olarak “alacağın varlığını” geniş bir delil tartışmasına taşımadan, doğrudan kambiyo senedinin şekli gücü üzerinden ilerler. Bu nedenle takip talebi; yalnızca alacak miktarını yazılan bir form değil, dosyanın hangi hukuki zeminde yürüyeceğini belirleyen bir “çerçeve metin” niteliği taşır. Uygulamada takip talebinde; alacaklı ve borçlu bilgileri, alacak tutarı, faiz başlangıcı ve fer’iler yanında, takibin kambiyo senedine dayalı olduğu açıkça belirtilir. Arama niyeti açısından “bonoya dayalı icra takibi”, “çek icra takibi” veya “kambiyo takibi nasıl başlatılır” gibi sorgularda asıl ihtiyaç, talebin yanlış takip yoluna kaymaması ve sürecin hız avantajının korunmasıdır.
2.1. Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu ile Takipte Takip Talebi
Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte takip talebi, alacaklının elindeki çek, bono veya poliçeden kaynaklanan kambiyo alacağını, icra dairesi nezdinde kambiyo takip yoluna özgü usul hükümleri çerçevesinde tahsil ettirmek amacıyla yaptığı usulî nitelikte başvuru işlemidir. Takip talebi, icra dosyasını başlatan “kurucu” işlem olmakla birlikte; aynı zamanda talebin kapsamını, alacağın kalemlerini (esas alacak, faiz ve fer’iler) ve takip yolunun hukuki vasfını belirleyen bir çerçeve beyanı niteliği taşır. Bu yönüyle takip talebi, yalnızca alacağın ileri sürülmesi değil; icra dairesinin ödeme emrini hangi takip rejimi içinde düzenleyeceğini ve borçlunun hangi süre ve mercilerde başvuru yapabileceğini tayin eden bir başlangıç iradesidir. Kambiyo takibine itiraz icra mahkemesinde, senet icra takibi 5 gün içerisinde imzaya ve borca itiraz edilmesi gerekir.
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu ‘’Takibin Kabulü Şartları’’ başlıklı 167. maddesi;
‘’Alacağı çek, poliçe veya emre muharrer senete müstenit olan alacaklı, alacak rehinle temin edilmiş olsa bile, bu bölümdeki hususi usullere göre haciz yolu ile veya borçlu iflasa tabi şahıslardan ise iflas yolu ile takipte bulunabilir.
Alacaklı, takip talebinde 58 inci maddedeki hususlardan başka iflasa tabi borçlusu aleyhine haciz ve iflas yollarından hangisini istediğini bildirmeğe ve takip talebine kambiyo senedinin aslını ve borçlu adedi kadar tasdikli örneğini eklemeğe mecburdur.’’
- şeklinde düzenlenmiştir.
Uygulama bakımından takip talebinin hukuki işlevi, takip dayanağı senedin kambiyo vasfına (zorunlu şekil unsurlarına), vadenin geldiğine ve alacaklının takip hakkına (yetkili hamillik sıfatına) ilişkin denetimin doğru zeminde yürütülmesini sağlamaktır. Bu nedenle takip talebinde, senedin türü (çek/bono/poliçe) açıkça belirtilir; alacağın miktarı, faiz başlangıcı ve talep edilen fer’iler somutlaştırılır; senedin ibrazı ve gerekiyorsa ciro silsilesi üzerinden takip hakkının dayanağı gösterilir. Takip talebinin bu şekilde kurulması, hem ödeme emrinin tebliği sonrası doğacak “itiraz/şikâyet” süreçlerinde dosyanın tutarlılığını korur hem de kambiyo takibinin temel amacı olan hızlı ve etkin tahsilat fonksiyonunun zedelenmesini önler.
2.2. Hangi Belgelerle Kambiyo Takibi Yapılabilir? (Senette Bulunması Gerekenler)
TTK uyarınca bono, çek ve poliçelerle kambiyo takibi yapılabilmesi için sıkı şekil şartları sağlanmalıdır. Senet üzerinde ''Bono'', kayıtsız şartsız ödeme vaadi, düzenleme tarihi, tanzim yeri ve ıslak imza bulunmalıdır. Bu unsurlardan birinin eksikliği senedi adi senede dönüştürür. Bu durumda, kambiyo vasfı olmaması sebebiyle borçlu İcra Mahkemesi’nde takibin iptalini talep edebilir.
Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte takibin dayanağı belge, alacaklının takip hakkını doğrudan üzerinde taşıyan ve takip yolunu belirleyen kambiyo senedinin kendisidir. Bu senetler; poliçe, bono (emre muharrer senet) ve çek olup, sıradan bir yazılı delilden farklı şekilde “yalnızca ispat aracı” olarak değil, alacağın kıymetli evrak niteliği sebebiyle hakka bağlılığını ve devrini mümkün kılan hak senedi olarak işlev görür. Bu nedenle kambiyo senedi, takip dosyasında yalnızca alacağın varlığını gösteren bir ek değil; bizzat “kambiyo takip yolunun” uygulanabilmesinin hukuki ön koşuludur.
Takibe dayanak olarak eklenecek olan senedin, kambiyo senedi vasfını taşıması gerekmektedir. Bu doğrultuda kanunlar ile tanımlanmış olan kambiyo senetlerin kanunda belirtilen zorunlu unsurları taşıması gerekmektedir. Bu kapsamda;
- Senet olarak bahsedilen ‘’bono’’ 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu 776. Maddesi ve devamı hükümlerinde,
- ‘’Çek’’ için 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu 780. Maddesi ve devamı hükümleri ile 5941 sayılı Çek Kanunu hükümlerinde,
- ‘’Poliçe’’ için 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu 671. Maddesi ve devamı hükümlerinde belirtilen zorunlu unsurları taşıması gerekmektedir.
Uygulamada kambiyo senedinin takip dayanağı sayılabilmesi için üç çekirdek kriter öne çıkar: Birincisi, senedin kendi türüne göre kanunda öngörülen zorunlu şekil unsurlarını taşıyarak kambiyo vasfını haiz olmasıdır; zira bu vasıf yoksa takip, kambiyo rejiminde yürütülemez ve dosya usul bakımından tartışmalı hale gelir. İkincisi, senedin muaccel hale gelmesi, yani vadenin gelmiş olmasıdır; vade gelmeden başlatılan takip, senedin tahsil kabiliyetiyle bağdaşmayan bir risk üretir. Üçüncüsü ise takip isteyen alacaklının takip hakkını (özellikle ciro zinciri bulunan senetlerde yetkili hamillik sıfatını) dosyada ortaya koyabilmesidir; çünkü kambiyo senetlerinde alacaklı sıfatı, çoğu zaman ciro silsilesi ve zilyetlik üzerinden şekillenir ve takip yetkisi bu silsilenin hukuken tutarlı olmasına bağlıdır.
Bu çerçevede kambiyo senedi, icra takibinde “delil” olmanın ötesinde, takibin hukuki dayanağı olarak konumlanır: icra dairesinin ödeme emri düzenlemesi, borçlunun itiraz/şikâyet stratejisi ve icra mahkemesinin denetim kapsamı, doğrudan senedin kambiyo niteliği ve hamillik ilişkisi üzerinden şekillenir. Dolayısıyla takip dayanağı belge olarak kambiyo senetlerinin dosyaya doğru şekilde ibrazı; yalnızca usul ekonomisini değil, takipte hız ve etkinlik avantajını da koruyan temel bir gerekliliktir.
Alacaklı, kambiyo senedinin aslını, çeklerde ödeme halinde çekin onaylı fotokopisini ve eklemesi gereken durumlarda protesto evrakını icra dairesine vermez veya en azından itiraz veya şikayet süresi olan beş gün dolmadan geri alırsa, borçlu, yedi gün içinde şikayet yoluyla ödeme emrinin iptalini isteyebilir. İcra mahkemesi, borçlunun talebi doğrultusunda karar verirse, ödeme emrini iptal eder. Burada iptal edilen ödeme emri olduğundan, borçluya karşı yeniden takip yapılmayıp eksiklikler giderildikten sonra, sadece yeniden ödeme emri gönderilir.²
3. Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu ile Takipte Örnek 10 Ödeme Emri
İcra müdürü tarafından takipte talebinde bulunması gereken hususlar ve takip dayanağının kambiyo senedi vasfı yönünden incelemesi neticesinde gerekli şartların bulunduğu kanaatine varması durumunda borçluya, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluna ilişkin ödeme emri hazırlayarak tebliğ eder.
3.1. Alacaklı ve Borçlu Hakkında Kayıtlar
Ödeme emri esas itibariyle iki kısımdan oluşmaktadır. Bunlardan ilki alacaklıya, borçluya ve takip konusu alacağa ilişkin kayıtlardır.
i. Alacaklı ve varsa kanuni temsilcisinin ve vekilinin adı, soyadı ve yerleşim yerindeki adresi; alacaklı yabancı ülkede oturuyorsa Türkiye'de göstereceği yerleşim yerindeki adresi,
ii. Borçlunun ve varsa kanuni temsilcisinin adı, soyadı ve yerleşim yerindeki adresi, alacaklı tarafından biliniyorsa vergi kimlik numarası,
iii. Alacağın Türk parasıyla tutarı, faiz miktarı ve işlemeye başladığı gün; alacak veya teminat yabancı para ise alacağın hangi tarihteki kur üzerinden talep edildiği ve faizi,
iv. Kambiyo senedine ilişkin; düzenlenme tarihi, vade tarihi, bedeli ve diğer bilgilerinin eklenmesi gerekmektedir.
İkinci kısmında ise kanunda belirtilen ihtaratların yer alması gerekmektedir.
- 2004 sayılı İcra İflas Kanununun ‘’Ödeme Emri’’ başlıklı 168. Maddesi;
‘’İcra memuru senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse, borçluya senet sureti ile birlikte hemen bir ödeme emri gönderir. Bu ödeme emrine şunlar yazılır:
- Alacaklının veya vekilinin banka hesap numarası hariç olmak üzere, takip talebine yazılması lazım gelen kayıtlar,
- Borcun ve takip masraflarının on gün içinde ödeme emrinde yazılı olan icra dairesine ait banka hesabına ödenmesi ihtarı,
- Takibin müstenidi olan senet kambiyo senedi vasfını haiz değilse, beş gün içinde icra mahkemesine şikayet etmesi lüzumu,
- Takip müstenidi kambiyo senedindeki imza kendisine ait olmadığı iddiasında ise bunu beş gün içinde açıkça bir dilekçe ile icra mahkemesine bildirmesi; aksi takdirde kambiyo senedindeki imzanın bu fasıl gereğince yapılacak icra takibinde kendisinden sadır sayılacağı ve imzasını haksız yere inkar ederse sözü edilen senede dayanan takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahküm edileceği ve icra mahkemesin den itirazının kabulüne dair bir karar getirmediği takdirde cebri icraya devam olunacağı ihtarı.
- Borçlu olmadığı veya borcun itfa edildiği veya mehil verildiği veya alacağın zaman aşımına uğradığı veya yetki itirazını sebepleri ile birlikte beş gün içinde icra mahkemesine bir dilekçe ile bildirerek icra mahkemesinden itirazın kabulüne dair bir karar getirmediği takdirde cebri icraya devam olunacağı ihtarı.
- İtiraz edilmediği ve borç ödenmediği takdirde on gün içinde 74 üncü maddeye, itiraz edilip de reddedildiği takdirde ise üç gün içinde 75 inci maddeye göre mal beyanında bulunması ve bulunmazsa hapisle tazyik edileceği, mal beyanında bulunmaz veya hakikate aykırı beyanda bulunursa ayrıca hapisle cezalandırılacağı ihtarı.
60 ıncı maddenin son iki fıkrası burada da tatbik olunur.’’ şeklinde düzenlenmiştir.
3.2. Ödeme Emrinde Bulunması Gereken İhtaratlar
i. Ödeme Yapılması İhtarı
Takibe konu edilen borcun asıl alacağı, faizleri, fer’ileri ve tüm takip masraflarının 10 günlük süre içerisinde ödeme emrinde bidirilen icra dairesi hesabına yatırılması ihtarıdır.
ii. Takip Dayanağı Belgenin Kambiyo Senedi Vasfını Haiz Olmadığı Duruma İlişkin İhtar
Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu ile Takibe konu edilmiş olan belgenin kambiyo senedi vasfını haiz olmadığı yönündeki itirazların, 5 günlük süre içerisinde yetkili icra mahkemesinde ileri sürülmesi gerektiğine ilişkin ihtaratın bulunması gerekmektedir.
iii. Kambiyo Senedindeki İmzaya İtiraz Yönünden İhtar
Kambiyo senedinde bulunan imzanın borçluya ait olmadığı yönündeki itirazlar; ödeme emrinin tebliği tarihinden itibaren 5 günlük süre içerisinde yetkili icra hukuk mahkemesine sunulması gerekmektedir.
Süresi içerisinde itirazın sunulmaması durumunda imzanın borçluya ait olduğu kabul edilmektedir. Ayrıca borçlunun imzayı haksız olarak inkar etmesi durumunda, borçlu aleyhinde alacağın %10’u oranında idari para cezasına hükmedilmektedir.
iv. Borca ve Yetkiye İtiraz Yönünden İtiraz
Borçlu; icra dairesinin yetkisiz olduğunu, borcunun bulunmadığını, borcun ödendiğini, ödeme süresi verildiği ve alacağın zamanaşımına uğradığı yönündeki itirazlarını 5 günlük süre içerisinde sunması gerekliliğinin ihtarının yer alması gerekmektedir.
v. Mal Beyanı ve Yaptırıma İlişkin İhtarat
İtiraz edilmez ve borç da ödenmezse borçlu, 10 gün içinde mal beyanında bulunmakla yükümlüdür. İtiraz edilip reddedilirse, borçlu bu kez kararın tebliğinden itibaren 3 gün içinde mal beyanında bulunmalıdır.
Mal beyanında bulunmama hâlinde hapisle tazyik, gerçeğe aykırı beyan hâlinde ayrıca hapis yaptırımı gündeme gelir.
4. İmzaya ve Borca İtiraz Etmek İcra Takibini Durdurur mu?
Kambiyo senetlerine özgü takiplerde, borçlunun süresi içerisinde İcra Hukuk Mahkemesinde imzaya ve borca itiraz etmesi icra takibini ve haciz işlemlerini kendiliğinden durdurmaz. İcra takibi kapsamında haciz tesis edilmemesi için İcra Hukuk Mahkemesinden borca ve imzaya itiraz ile birlikte takibin tedbiren durdurulmasını talep etmesi gerekir. Bu şartın yerine getirilmesiyle İcra Hukuk Mahkemesi takibin teminatla veya teminatsız olarak tedbiren durdurulmasına karar verebilmektedir.
Genel haciz yolu ile takipte; borçlunun süresi içerisinde ve usulüne uygun olarak icra dairesine sunmuş olduğu itirazı ile icra takibinin durdurulmasına karar verilmektedir. Kambiyo senetlerinin tedavül kabiliyetinin yüksek olması, para yerine geçmesi, likit bir alacak olması ve sıkı şekil şartına bağlanmış olması sebebiyle icra hukuk mahkemesine yapılan itiraz ile kendiliğinden durdurulmamaktadır.
- Zira 2004 sayılı İcra ve İflas Kanununun ‘’İmzaya İtiraz’’ başlıklı 170. Maddesinin 1 ve 2. Fıkrası;
‘’Borçlu,168 inci maddenin 4 numaralı bendine göre kambiyo senedindeki imzanın kendisine ait olmadığı yolundaki itirazını bir dilekçe ile icra mahkemesine bildirir. Bu itiraz satıştan başka icra takip muamelelerini durdurmaz.
İcra mahkemesi duruşmadan önce yapacağı incelemede, borçlunun itiraz dilekçesi kapsamından veya eklediği belgelerden edindiği kanaata göre itirazı ciddi görmesi halinde alacaklıya tebliğe gerek görmeden itirazla ilgili kararına kadar icra takibinin geçici olarak durdurulmasına evrak üzerinde karar verebilir.’’
- şeklinde düzenlenmiştir.
Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takibe karşı yetkili icra hukuk mahkemesinde yapılacak itirazlarda; açık hukuka aykırılıklar, imzaya itirazlar, cebri icra baskısı altında yapılan haksız ödeme neticesinde tazmin edilemesinin mümkün olmadığı ve diğer gerekçeler ile takibin tedbiren durdurulmasına karar verilmesini talep etmek gerekmektedir. Aksi halde yapılacak itirazın Alacaklı Taraf adına yapılacak cebri icra işlemlerini durduramayacaktır.
Borçlu Taraf adına takibin tedbiren durdurulması talebine karşı yetkili icra hukuk mahkemesi; teminatsız olarak takibi durdurabileceği gibi dosya borcunun belirli bir miktarının dosyaya depo edilmesi karşılığında da takibin durdurulmasına karar verebilecektir. Bu sebeple kambiyo senetlerine özgü takiplere karşı yapılacak itirazların detaylı ve dikkatli yapılması gerekmektedir.
5. Kambiyo Senetleri
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu sistematiğinde kambiyo senetleri (poliçe, bono ve çek); ticari hayatta nakit akışını ve kredi ilişkisini standartlaştıran, alacağın devrini ve tahsilini hızlandıran, kıymetli evrak niteliğindeki ödeme araçlarıdır. Bu senetlerin hukuki değeri, “senede bağlı hak” prensibi gereği, alacağın ve borcun belge üzerinde somutlaşması ve hakkın kullanılmasının kural olarak senedin ibrazına bağlanmasıdır. Kambiyo senetleri sıkı şekil şartlarına tabi olup, bu şartlar sağlandığında senet; mücerret (soyut) borç ikrarı karakteriyle temel ilişkiden (örn. satış, hizmet, kredi) belirli ölçüde ayrışır, böylece piyasada öngörülebilirlik ve işlem güvenliği üretir. Ciro ile hızlı devredilebilirlik, aval ile teminat katmanı, def’ilerin sınırlılığı ve ibraz–protesto–müracaat gibi disipline edilmiş süreçlerle, alacaklının tahsil kabiliyeti yükseltilir; ayrıca İcra ve İflas Kanunu’ndaki kambiyo takibi rejimiyle birleştiğinde, ticari riskleri ve alacakların güvence altına alınmasını sağlama niteliği taşımaktadır.
6. Çek Tazminatı
Çek tazminatı, çekin düzenlenmesi için kural olarak muhatap banka nezdinde düzenleyenin emrine tahsis edilmiş bir karşılık bulunması ve düzenleyen ile banka arasında çekle tasarrufa imkân veren açık/zımni bir anlaşma olması gerektiği kabul edilmekle birlikte, bu şartlara aykırılığın çekin “çek” niteliğini ortadan kaldırmaması üzerine kurulan bir yaptırım mekanizmasıdır.
Çek ibraz edildiğinde muhatap bankada karşılık kısmen veya tamamen yoksa; keşideci sadece borçlu olduğu çek bedelini değil, karşılıksız kalan kısmın %10’u oranında tazminatı da ayrıca ödemekle yükümlü olur ve bunun yanında hamilin karşılıksızlık nedeniyle uğradığı müspet zararları (örneğin tahsil edememe nedeniyle katlanılan ek finansman maliyeti, takip/ihbar giderleri gibi somut ve belgelendirilebilir zarar kalemleri) da tazmin etmek durumundadır. Pratikte bu düzenleme, “çekin karşılığı yoksa da çek geçerlidir” ilkesini korurken, karşılıksız çek riskini düzenleyen üzerinde ağırlaştıran ve hamili ekonomik olarak dengeleyen bir tazminat kalemi olarak zarara uğrayanın mağduriyetini gidermek amacıyla düzenlenmiştir.
7. Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu ile Takipte Şikayet Yolu
Kambiyo senetlerine özgü takiplerde, borçlunun süresi içerisinde İcra Hukuk Mahkemesi'nde borca veya imzaya itiraz etmesi icra takibini ve haciz işlemlerini kendiliğinden durdurmaz. İcra takibi kapsamında haciz tesis edilmemesi için İcra Hukuk Mahkemesinden borca ve imzaya itiraz ile birlikte takibin tedbiren durdurulmasını talep etmesi gerekir. Bu şartın yerine getirilmesiyle İcra Hukuk Mahkemesi takibin teminatla veya teminatsız olarak tedbiren durdurulmasına karar verebilmektedir.
Borçlu, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte de şartları oluştuğunda genel hükümlere göre süresiz veya yedi günlük şikâyet yoluna başvurabilir (m. 16). Ancak, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte, genel hükümlerin dışında, bu yola ilişkin özel şikâyet hâlleri düzenlenmiştir. Yani, borçlu imzaya ve borca itiraz dışında, ayrıca bu yola özgü şikâyet yoluyla da takibe karşı koyabilir. Bu durumlarda bazen hem sebep hem süre bakımından özel düzenleme yapılmıştır, bazen de sebep özel olmakla birlikte şikâyet süresi genel hükümlere tâbidir. Zira, icra müdürü, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte, senedin kambiyo senedi olup olmadığını, bu çerçevede takip yapanın yetkili olup olmadığını ve senedin vadesinin gelip gelmediğini incelemekle yükümlüdür. Bunlar sebep bakımından özel şikâyet hâlleridir. Süre bakımından ise, vadeye ilişkin şikâyet, yedi günlük süreye bağlı iken, senedin vasfına ve takip hakkına ilişkin şikâyet beş günlük özel süreye tâbidir.³
7.1. Kambiyo Senedi Vasfı Taşıması ve Takip Başlatabilme Yönünden Şikayet
Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takipte borçlu, kendisine tebliğ edilen ödeme emrine konu edilen senedin kambiyo senedi vasfı taşımadığına ilişkin itirazlarını 5 günlük itiraz süresi içerisinde ileri sürmesi gerekmektedir. Alacaklının yetkili hamil olmadığı durumlarda, takip yapma yetkisi yoksa, kambiyo senedinde borçlu sıfatına sahip olmayan kişiye karşı takip başlatılırsa , protesto çekilmeksizin cirantalara karşı başvuru yapılması durumunda da 5 günlük süre içerisinde şikayet işlemlerinin yapılması gerekmektedir.
Senette yer alan çift vade sebebiyle kambiyo senedi vasfını taşımadığına ilişkin T.C. Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin 08.11.2012 tarihli, 2012/13686 E. ve 2012/32322 K. sayılı İlamında;
‘’Somut olayda takip dayanağı bonoda, "20.11.2010" ve ’’30.09.2010’’ olmak üzere iki ayrı vade tarihinin bulunduğu görülmüştür.
Buna göre bonoda iki ayrı vade olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. T.T.K.nun 690. maddesi göndermesi ile bonolar hakkında da uygulanması gereken T.T.K.nun 615. maddesine aykırı olarak çift vadeli düzenlenen senetler, bono vasfında sayılamaz.
O halde mahkemece İİK. nun 170/a maddesi gereğince re’sen takibin iptaline karar verilmesi gerekirken bu hususun göz ardı edilerek yazılı şekilde hüküm tesisi isabetsizdir.’’
- şeklinde hüküm ihdas edilmiştir.
Senede düzenlenme yerinin eklenmemesi durumuna ilişkin T.C. Yargıtay 12. İcra Dairesinin 27.04.2023 tarihli, 2022/10116 E. ve 2023/2882 K. sayılı İlamında;
‘’Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile 6102 sayılı TTK'nın 776/1-f maddesi uyarınca bonoda düzenleme tarihinin yazılı bulunması gerektiği oysa takip konusu bonoda düzenleme tarihinin bulunmadığı, İİK'nın 170/a-son maddesi uyarınca da borcun kısmen ve tamamen kabulü de bulunmadığından senedin kambiyo vasfına haiz olmadığı, mahkemece takibin iptali yönünde verilen karar hukuka uygun olduğu gerekçesiyle davalı vekilinin istinaf başvurusunun HMK’nın 353/1-b-1 maddesi gereğince esastan reddine karar verilmiştir.’’
- şeklinde hüküm ihdas edilmiştir.
Konuya ilişkin T.C. Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin 27.04.2007 tarihli, 2007/5877 E. ve 2007/8331 K. sayılı İlamında;
‘’Takip dosyasında bulunan çek fotokopisi incelendiğinde 6.4.2006 keşide tarihli 10.000,00 YTL. bedelli lehtar P..... Tel. Bilgisayar Ltd. Şirketi adına keşide edilmiştir. Çekin arka yüzünde ilk ciro H. E. tarafından yapıldığı, daha sonraki cironun ise lehtar Partner Ltd. Şirketi tarafından yapıldığı görülmektedir. TTK.’nun 702 maddesine göre takip konusu çekte ilk ciro lehtar şirkete ait olmadığından ciro silsilesinde kopukluk bulunduğundan şikayetçi borçlu H. E. hakkında alacaklının takip hakkı yoktur. Bu durumda yukarıda bahsedildiği üzere mahkemece bu borçlu hakkında İİK. 170/2-a maddesi uyarınca takibin iptaline karar vermek gerekirken bu borçlu yönünden şikayetin reddi isabetsizdir.’’
- şeklinde hüküm ihdas edilmiştir.
7.2. Kambiyo Senedinin Vadesi Yönünden ve Kambiyo Senedi Aslının İcra Dairesine Depo Edilmemesi Durumuna İlişkin Şikayet
Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip talebinde sunulan hususlar, takibe dayanak teşkil eden senedin vade tarihinin icra müdürü tarafından incelenmesi gerekmektedir. Buna karşılık uygulamada icra müdürleri tarafından gözden kaçırabilmekle birlikte, bu durum Borçlu Taraf adına şikayet genel hükümlere göre 7 günlük süre içerisinde ileri sürülmesi gerekmektedir.
Daha önce de belirtildiği gibi, senedin aslı ya da çeklerde kısmi ödemede onaylı örneği, icra dairesine verilmelidir. Eğer bunlar verilmeden takip yapılmış ve icra müdürü ödeme emri göndermişse, bu durumda da şikayet süresi yedi gündür. UYAP üzerinden yapılan takiplerde de kambiyo senedi elektronik ortamda eklenmiş olsa dahi senedin aslı üç gün içinde icra dairesine ibraz edilmezse (Yön. M. 21/III) aynı şekilde şikayet süresi yedi gündür.⁴
8. Sonuç
Mahkemece yapılan bilirkişi incelemesi sonucu imzanın size ait olduğu saptanırsa, asıl alacağın %20’si oranında icra inkar tazminatı ve %10 para cezasına hükmedilebilir. Haklıyken haksız duruma düşmemek ve bu ağır yaptırımlardan kaçınmak için; itiraz dilekçeleri deliller ve el ürünü örnekleri titizlikle incelenerek bir icra avukatınca hazırlanmalıdır.
1. Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip, elinizde çek/bono/poliçe gibi kambiyo senedi varsa “alacağın var mı yok mu” tartışmasını uzun uzun yürütmeden, icra dosyasını daha hızlı ilerletmek için tercih edilen özel bir takip yoludur. Takip türünün alacaklı bakımından sağladığı kolaylık; alacağın ispatını geniş delillerle değil, büyük ölçüde senedin şekline ve kambiyo niteliğine bağlar.
2. Bir senedin kambiyo senedi vasfını taşıması; senedin TTK’daki zorunlu unsurları taşımaması, vadenin/muacceliyetin doğru kurgulanmaması ya da alacaklının hamillik/ciro zinciri bakımından takip hakkını net gösterememesi, dosyayı daha baştan “usulden” zayıflatır ve takip iptaline kadar gidebilir.
3. Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takibin avantajlı durumunu avantajlı durumunun alacaklı taraf yönünden devam ettirilebilmesi için; Türk Ticaret Kanunu, Çek Kanunu, İcra ve İflas Kanunu, Hukuk Muhakemeleri Kanununda düzenlenmiş olan hükümlere uygunluğu sağlaması gerekmektedir. Senet aslının dosyaya konulması, senedin dayanak ve borçlu bağlantısının doğru kurulması, faiz/fer’ilerin net yazılması ve yetki tartışmasını doğurmayacak şekilde takip stratejisinin belirlenmesi uygulamada tahsilat hızını doğrudan belirleyen adımlardır.
4. Borçlu tarafından dikkat edilmesi gereken husus ise ödeme emrine karşı itirazın 5 günlük süre ile sınırlandırılmış olmasıdır. Bu sebeple ödeme emrinin tebliği itibariyle başlayacak olan bu süre içerisinde şekil şartlarına uyularak işlemlerin gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
5. İmzaya itirazın kendiliğinden takibi durdurmuyor olması sebebiyle, yapılacak itirazda takibin tedbiren durdurulması talep edilmelidir. Takibin tedbiren durdurulması talebinde, ileri sürülen hususların gerekçelerini destekleyen hukuki deliller ileri sürülmeli ve yetkili icra hukuk mahkemesi tarafından durdurma için teminata hükmedilmesi durumunda bir an evvel gerekli teminatın yatırılması gerekmektedir. Aksi takdirde borçlu, cebri icra baskısı altında dosyaya ödeme yapma ile karşı karşıya kalabilmektedir.
6. Sonuç itibariyle kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip; sebepten mücerretlik ilkesi, takibe itirazın icra hukuk mahkemesinde yapılıyor olması, itirazın tek başına takibin durdurulmasına yeterli olmaması ve sıkı şekil şartlarına bağlı bulunuyor olması sebebiyle iki taraf yönünden de belirli yükümlülükler belirlemektedir. Tesis edilecek işlemlerin ilgili kanunlardaki düzenlemelere uygun olarak yürütülmesi, telafisi imkansız zararların meydana gelmesinin önüne geçecektir.
¹ PEKCANİTEZ-ATALAY-SUNGURTEKİN ÖZKAN- ÖZEKES, İcra ve İflas Hukuku, 6. Baskı, İstanbul, Onikilevha, 2019, syf. 256-257.
² PEKCANİTEZ-ATALAY-SUNGURTEKİN ÖZKAN- ÖZEKES, İcra ve İflas Hukuku, 6. Baskı, İstanbul, Onikilevha, 2019, syf. 258.
³ PEKCANİTEZ-ATALAY-SUNGURTEKİN ÖZKAN- ÖZEKES, İcra ve İflas Hukuku, 6. Baskı, İstanbul, Onikilevha, 2019, syf. 268.
⁴ PEKCANİTEZ-ATALAY-SUNGURTEKİN ÖZKAN- ÖZEKES, İcra ve İflas Hukuku, 6. Baskı, İstanbul, Onikilevha, 2019, syf. 270.
