Karşılıksız çek, ticari hayatın en sık karşılaşılan uyuşmazlık konularından biridir. Süresinde bankaya ibraz edilmesine rağmen hesapta yeterli karşılığı bulunmayan ya da üzerinde ödemeden men kararı sebebiyle ödenemeyen çek, hamil bakımından icra takibi ve ihtiyati haciz; keşideci bakımından ise adli para cezası ve çek düzenleme yasağı gibi yaptırımları gündeme getirir. Bu çalışmada karşılıksız çek sürecinin tüm aşamaları, mevzuat ve güncel yargı içtihatları ışığında ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
Konuyla ilgili diğer makalelere ''Ticaret ve Şirketler Hukuku'' başlıklı sayfamızdan ulaşabilirsiniz.
İçidekiler
- 1. Karşılıksız Çek Nedir ve Hangi Hallerde Oluşur?
- 2. Karşılıksız Çek İçin İhtiyati Haciz Şartları (İİK m. 257)
- 3. Ödemeden Men Yasağının İhtiyati Hacze Etkisi Nedir?
- 4. İhtiyati Hacze İtiraz Sebepleri (İİK m. 265)
- 5. Karşılıksız Çek Suçu ve Cezai Yaptırımlar (5941 Sayılı Kanun m. 5)
- 6. Hukuki ve Cezai Süreçlerin Karşılaştırılması
- 7. İleri Tarihli Çeklerin Durumu (Çek Kanunu Geçici m. 3/5)
- 8. Keşidecinin Sorumluluğunun Kapsamı ve Sınırları
- 9. Karşılıksız Çek Sürecinin Aşamaları
- 10. Sonuç ve Değerlendirme
- 11. İlgili Makaleler
1. Karşılıksız Çek Nedir ve Hangi Hallerde Oluşur?
Türk hukukunda çek; görüldüğünde ödenmesi gereken, sıkı şekil şartlarına bağlı bir kambiyo senedi olarak düzenlenmiştir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 780 ve devamı hükümleri çekin geçerlilik şartlarını belirler. Çek bedelinin hamil tarafından kanuni ibraz süresi içinde tahsil edilememesi durumunda, banka çekin arkasına ödenmeme kaydı düşmek zorundadır.
Uygulamada karşılıksız çek kavramı geniş yorumlanmakta; sadece hesapta para bulunmaması değil, çek üzerinde tedbir kararı, ihtiyati haciz, üçüncü kişi lehine rehin veya keşidecinin verdiği ödemeden men talimatı gibi her türlü ödeme engeli bu kapsamda değerlendirilmektedir. Bu geniş çerçeve, hamilin hem özel hukuktan kaynaklanan müracaat haklarını hem de cezai şikayet hakkını etkiler.
Çekin Karşılıksız Sayılma Halleri
- Hesapta yeterli karşılığın hiç bulunmaması veya kısmen bulunması.
- Hesap üzerinde icra takibi nedeniyle haciz veya rehin bulunması.
- Çek hakkında mahkeme tarafından verilmiş ödemeden men yasağı veya ihtiyati tedbir kararı bulunması.
- Keşidecinin TTK m. 799 (mülga 6762 sayılı TTK m. 711) uyarınca muhatabı ödemeden men etmesi.
- Çekin zayi nedeniyle iptal davası açılması ve bu kapsamda tedbir kararı verilmesi.
2. Karşılıksız Çek İçin İhtiyati Haciz Şartları (İİK m. 257)
Alacaklı hamilin başvurabileceği en etkili koruyucu hukuki yollardan biri ihtiyati hacizdir. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 257 hükmü, ihtiyati haciz kararı verilebilmesi için iki temel koşul öngörmektedir: alacağın rehinle temin edilmemiş olması ve borcun vadesinin gelmiş olması.
Çek, mücerret bir borç ikrarı niteliğini haiz olduğundan, ihtiyati haciz talebinde aranan yaklaşık ispat şartı bakımından başlı başına yeterli kabul edilmektedir. Hamil; süresinde ibraz edilip ödenmeyen çekin bir suretini, çek arkasına düşülen ödenmeme şerhini ve borçlunun kimlik bilgilerini ihtiva eden dilekçesini yetkili asliye ticaret mahkemesine sunarak ihtiyati haciz kararı talep edebilir.
İhtiyati Haciz Kararı Verilebilmesinin 5 Temel Şartı
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| Para Borcu | Talep konusu alacak para borcu niteliğinde olmalıdır; çek bedeli bu kapsamdadır. |
| Rehinsizlik | Alacak rehinle (ipotek, taşınır rehni, ticari işletme rehni vb.) teminat altına alınmamış olmalıdır. |
| Vadenin Gelmesi | Borcun vadesi gelmiş (muaccel) olmalıdır. Çek görüldüğünde ödenir. |
| Yaklaşık İspat | Alacağın varlığı ve haciz sebebi mahkemede yaklaşık olarak ispatlanmalıdır; çek bu ispatı sağlar. |
| Teminat | Mahkemenin takdirine bağlı olarak alacağın belirli bir oranında (genellikle %15) teminat yatırılmalıdır. |
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, alacağın muaccel olması koşulunun belirleyici niteliğini ve borçlunun mal kaçırma tehlikesinin varlığı aranmaksızın ihtiyati haciz kararı verilebileceğini istikrarlı içtihatlarıyla ortaya koymuştur. Aşağıda yer alan karar, vadesi gelmiş çekten kaynaklanan alacaklar için ihtiyati haciz talebinin kabulüne ilişkin temel ilkeyi içermektedir.
"Öte yandan ifasın ertelenmesi kararı borçlu hakkında ihtiyati haciz kararı verilmesine engel teşkil etmez. İhtiyati haciz kararı infaz edilebilir, ancak haczedilenler muhafaza altına alınamaz. İhtiyati haczin icrai hacze dönüşmesi prosedüründe belirtilen süreler de ifasın ertelenmesi kararı sonuna kadar işlemez. Kaldı ki, ihtiyati haciz kararı verilmesi için gerekli şartlar İİK.257. maddesinde sıralanmış olup buna göre rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı borçlu yedinde veya üçüncü şahısta olan taşınır ve taşınmaz mallarını ve alacaklarıyla diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir."
— Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E: 2013/15860, K: 2013/20091, T: 11.11.2013
3. Ödemeden Men Yasağının İhtiyati Hacze Etkisi Nedir?
Uygulamada en çok tartışılan konulardan biri, çek üzerinde verilmiş ödemeden men kararının ihtiyati haciz talebine etkisidir. Keşideci, çekin rızası dışında elinden çıktığını ileri sürerek 6102 sayılı TTK m. 799 (mülga 6762 sayılı TTK m. 711) uyarınca muhatap bankayı ödemeden menedebilir. Aynı şekilde, çek iptali (zayi) davalarında mahkeme ihtiyati tedbir kararı vererek bankayı çeki ödememeye yöneltebilir.
Ancak Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, bu yöndeki bir kararın hamilin haklarını ortadan kaldırmayacağını açıkça ortaya koymuştur. Aşağıdaki karar, konunun yerleşik içtihada bağlandığı temel emsaller arasında yer almaktadır.
"Tüm bu özellikler nedeniyledir ki, salt keşidecinin iddiası ile muhatabın çeki ödemekten menedilmiş olmasının, hamilin yasaca koruma altına alınan haklarını kullanmasında bir engel olarak kabul edilmesi olanaklı değildir. Eş söyleyişle, keşideci ile muhatap arasındaki ödemeden men olgusu, hamilin çekten kaynaklanan yasal hak ve alacaklarını talep etmesine engel teşkil etmemektedir."
— Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E: 2007/290, K: 2007/283, T: 23.05.2007
İstinaf dairelerinin son dönem kararları da aynı yöndedir. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, ödemeden men talimatının bulunmasının ihtiyati haciz kararı verilmesine engel olmadığını ve çekin karşılığının hesapta bulunmasının dahi alacaklının ihtiyati haciz talebine mani teşkil etmeyeceğini açıkça vurgulamıştır.
📜 Bölge Adliye Mahkemesi Kararı
"Çek bedelinin ödenmemesi yönündeki tedbir kararı nedeniyle çek hamiline ödeme yapılmadığına göre, alacaklı çek hamilinin haklarının korunması için ihtiyati haciz talep etmesi mümkündür. İtiraz eden borçlunun ileri sürdüğü itiraz nedenleri İİK'nın 265. maddesi kapsamında olmayıp ihtiyati haczin kaldırılmasını gerektirmez."
— İstanbul BAM 14. Hukuk Dairesi, E: 2021/1328, K: 2021/1052, T: 09.09.2021
4. İhtiyati Hacze İtiraz Sebepleri (İİK m. 265)
İhtiyati haciz kararına itiraz, İcra ve İflas Kanunu m. 265 hükmünde sınırlı sayıda (numerus clausus) düzenlenmiştir. Borçlu yalnızca üç sebebe dayanarak itirazda bulunabilir: ihtiyati haczin dayandığı sebepler, mahkemenin yetkisi ve teminat. Bu kapsam dışında ileri sürülen itirazlar, ihtiyati haciz aşamasında değerlendirilmez ve menfi tespit, istirdat veya itirazın iptali davalarında ileri sürülmesi gerekir.
İhtiyati Hacze İtirazda İleri Sürülemeyecek Hususlar
| ✓ İtiraz Sebebi Olabilir | ✗ İtiraz Sebebi Olamaz |
|---|---|
| Mahkemenin yetkisizliği | İmzaya itiraz |
| Alacağın rehinle temin edilmiş olması | Çekin hatır çeki olduğu iddiası |
| Alacağın muaccel olmaması | Bedelsizlik defi |
| Teminat miktarının yetersizliği | Çekin çalıntı olduğu iddiası |
| Yaklaşık ispat şartının sağlanmaması | Alacaklının kötü niyetli olduğu iddiası |
İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 20. Hukuk Dairesi, ihtiyati hacze itiraz sebeplerinin sınırlı niteliğini ve esasa ilişkin uyuşmazlıkların ihtiyati haciz aşamasında çözülemeyeceğini belirgin biçimde ortaya koymuştur.
📜 Bölge Adliye Mahkemesi Kararı
"İİK'nın 265.maddesinde ihtiyati haciz kararına itirazın süresi ve koşulları açıkça hükme bağlanmış olup, anılan maddede, borçlunun kendisi dinlenmeden verilen ihtiyati haczin dayandığı sebeplere, mahkemenin yetkisine ve teminata itiraz edebileceği düzenlenmiştir. Bu itiraz sebepleri sınırlı ve şekli nitelikte olup, bunun dışındaki nedenlere dayanarak, ihtiyati haciz kararına özellikle, alacağın esası hakkında ya da imza veya yazı incelemesini gerektirecek şekilde bir itirazda bulunulamaz."
— İzmir BAM 20. Hukuk Dairesi, E: 2023/1555, K: 2023/1231, T: 17.08.2023
5. Karşılıksız Çek Suçu ve Cezai Yaptırımlar (5941 Sayılı Kanun m. 5)
5941 sayılı Çek Kanunu m. 5 hükmü, üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre yasal ibraz süresi içinde ibraz edildiğinde çekle ilgili olarak karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişiler hakkında özel bir cezai yaptırım rejimi öngörmektedir. Bu suç şikayete bağlı bir suç olup, yaptırımı adli para cezası ile çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağıdır.
5.1. Cezai Sorumluluğun Temel Unsurları
- Çek, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde muhatap bankaya sunulmuş olmalıdır.
- Çekin arkasına banka tarafından usulüne uygun şekilde karşılıksızdır işlemi düşülmüş olmalıdır.
- Hamilin şikayeti gerekir; suç şikayete bağlıdır.
- Şikayet süresi, fiil ve failin öğrenilmesinden itibaren 3 ay, her halükarda fiilin gerçekleşmesinden itibaren 1 yıldır.
- Cezai sorumluluk gerçek kişi keşidecide; tüzel kişilerde ise mali işleri yürütmekle görevli yönetim organı üyesinde veya bu konuda yetkilendirilen yöneticidedir.
5.2. Tedbir Kararının Cezai Sorumluluğa Etkisi
Hukuki süreçten farklı olarak ceza hukukunda "kanunilik" ilkesi gereği, çekin ibraz tarihinden önce mahkemece verilmiş bir ihtiyati tedbir veya ödemeden men kararı bulunması durumunda banka karşılıksızdır işlemi yapamayacağı için karşılıksız çek düzenleme suçunun maddi unsuru oluşmamaktadır. Bu husus Yargıtay 14. Ceza Dairesi tarafından açık biçimde benimsenmiştir.
"dosya kapsamına göre suça konu çeklerle ilgili olarak, ibraz tarihlerinden önce İstanbul 3. Ticaret Mahkemesinin 19.08.2011 tarih ve 2011/473 Esas sayılı Kararı ile çeklerin ödenmemesine yönelik ihtiyati tedbir konulmasına karar verilmiş olunması sebebiyle, muhatap bankaya ibraz edildiklerinde, anılan tedbir kararı uyarınca çeklerin işleme konulmadığı nazara alındığında, karşılıksız çek düzenleme suçunun oluşmayacağı"
— Yargıtay 14. Ceza Dairesi, E: 2012/11599, K: 2012/11165, T: 12.11.2012
Yargıtay 10. Ceza Dairesi de daha eski tarihli bir kararıyla, bankanın çekin arkasına karşılıksızlık kaydı yerine ihtiyati tedbir kararına ilişkin şerh düşmesi durumunda keşideci hakkında mahkumiyet kararı verilemeyeceğini benimsemiştir.
"dosya kapsamında bulunan Ankara Asliye 7. Ticaret Mahkemesi'nin 08.06.2001 gün ve 2001/1386-1386 Değişik İş sayılı ihtiyati tedbir kararı uyarınca, çekin ibraz edildiği A. Bank T.A.Ş. Kızılay Şubesince çekin arka yüzüne karşılıksız kaydı verilmeksizin, ihtiyati tedbir kararı bulunduğuna ilişkin şerh verildiği gözetilmeden, sanığın mahkumiyet yönünde hüküm kurulmasında isabet görülmediğinden"
— Yargıtay 10. Ceza Dairesi, E: 2004/25473, K: 2005/1, T: 05.01.2005
6. Hukuki ve Cezai Süreçlerin Karşılaştırılması
Karşılıksız çek bakımından özel hukuk ve ceza hukuku rejimleri birbirinden bağımsız işler. Aşağıdaki karşılaştırma tablosu iki rejim arasındaki temel farklılıkları özetlemektedir.
| Kriter | Hukuki Süreç (İhtiyati Haciz / İcra) | Cezai Süreç (Karşılıksız Çek Suçu) |
|---|---|---|
| Hukuki Dayanak | İİK m. 257, m. 265; TTK m. 780 vd. | 5941 sayılı Çek Kanunu m. 5 |
| Talep Eden / Şikayetçi | Hamil (alacaklı) | Hamil (suç şikayete bağlıdır) |
| Görevli Mahkeme | Asliye Ticaret Mahkemesi / İcra Mahkemesi | İcra Ceza Mahkemesi |
| Ödemeden Men Etkisi | Engel teşkil etmez; ihtiyati haciz alınabilir. | İbraz öncesi tedbir varsa suç oluşmaz. |
| Yaptırım | Çek bedeli, faiz, çek tazminatı, komisyon ve fer'iler tahsil edilir. | Adli para cezası + çek düzenleme ve hesap açma yasağı. |
| Zamanaşımı | Çek alacaklarında 3 yıllık özel zamanaşımı (TTK m. 814). | Şikayet süresi 3 ay / 1 yıl. |
7. İleri Tarihli Çeklerin Durumu (Çek Kanunu Geçici m. 3/5)
Türk ticari hayatında yaygın şekilde kullanılan ileri tarihli çekler, 5941 sayılı Çek Kanunu'nun Geçici 3. maddesinin 5. fıkrasıyla özel bir rejime tabi tutulmuştur. Bu hükme göre, düzenleme tarihinden önce yapılan ibrazlar geçerli sayılmamakta; çek bu nedenle hukuki takibe ve cezai şikayete konu edilememektedir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, ileri tarihli çekler için karşılıksızdır işlemi yapılmadan ihtiyati haciz talep edilemeyeceğini açıkça hükme bağlamıştır.
"5941 sayılı Çek Kanunu'nun 3/8. maddesi gereğince ileri düzenleme tarihli çeklerle ilgili olarak hukuki takip yapılabilmesi için çekin üzerindeki düzenlenme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması gerekmektedir. Somut olayda; ihtiyati haciz istemine konu olan çeklerin düzenleme tarihleri 18/1/2014, 30/1/2014, 8/2/2014, 28/2/2014, 8/3/2014, 15/3/2014, 11/4/2014, 13/4/2014 olup hiçbiri bankaya ibraz edilmemiş ve karşılıksızdır işlemine de tabi tutulmamıştır. Çek Kanunu İcra İflas Kanunu'na göre daha özel nitelikte bir yasa olup, bu durumda, dava konusu çekler nedeniyle ihtiyati haciz talep edilmesi mümkün değildir."
— Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E: 2014/6820, K: 2014/9793, T: 27.05.2014
8. Keşidecinin Sorumluluğunun Kapsamı ve Sınırları
Karşılıksız çek nedeniyle keşidecinin sorumluluğu; sadece çek bedeli, gecikme faizi, çek tazminatı ve komisyon kalemlerini kapsayabilir. Ancak çekin karşılığı bankada hazır bulunmasına rağmen üçüncü bir kişi tarafından alınan ödemeden men kararı nedeniyle ödeme yapılamamışsa, keşidecinin kusurundan söz edilemeyeceği için fer'i alacaklardan sorumlu tutulmaması gerektiği yargı kararlarında benimsenmektedir.
Söz konusu kararda mahkeme, çek bedelinin ibraz tarihinde keşidecinin hesabında hazır bulunduğunu, ancak bir başka mahkeme tarafından verilen ödememe yasağına ilişkin tedbir kararı nedeniyle ödemenin yapılamadığını saptamıştır. Bu durumda keşideci yalnız çek bedelinden sorumlu tutulmuş; çek tazminatı, komisyon, ihtiyati haciz masrafı ve vekalet ücreti gibi fer'i alacaklar bakımından sorumluluğu bulunmadığına hükmedilmiştir.
9. Karşılıksız Çek Sürecinin Aşamaları
Hamil bakımından karşılıksız çek süreci, bankaya ibraz aşamasından icrai hacze kadar belirli aşamalardan oluşur. Aşağıdaki tablo süreçte izlenmesi gereken yol haritasını göstermektedir.
| Aşama | İşlem | Süre / Sonuç |
|---|---|---|
| 1 | Çekin muhatap bankaya ibrazı | Düzenleme tarihinden itibaren 10 / 1 ay / 3 ay (TTK m. 796) |
| 2 | Bankaca karşılıksızdır işlemi | Çek arkasına şerh düşülür; cezai şikayet hakkı doğar. |
| 3 | İhtiyati haciz talebi | Yetkili asliye ticaret mahkemesine başvurulur; %15 teminat istenebilir. |
| 4 | Kambiyo senetlerine özgü icra takibi | İhtiyati haciz kararının icrasından itibaren 10 gün içinde takibe geçilir (İİK m. 264). |
| 5 | Cezai şikayet | Öğrenme tarihinden itibaren 3 ay; her halükarda 1 yıl içinde icra ceza mahkemesine başvuru. |
| 6 | Mahkumiyet ve yasak kararı | Adli para cezası ve çek düzenleme / hesap açma yasağı kararı verilebilir. |
10. Sonuç ve Değerlendirme
Karşılıksız çek, hem ticari ilişkilerin hem de cezai sorumluluk rejiminin kesişiminde yer alan kompleks bir hukuki olgudur. Hamil, çek bedelinin tahsili için İİK m. 257 kapsamında ihtiyati haciz talep edebilir; bu yola başvuru için çek üzerinde ödemeden men kararı bulunması veya çekin iptaline ilişkin tedbir kararı verilmiş olması engel teşkil etmez. İhtiyati hacze itiraz sebepleri İİK m. 265'te sınırlı sayıda düzenlenmiş olduğundan, imzaya itiraz, bedelsizlik defi veya hatır çeki iddiası gibi savunmalar bu aşamada dinlenmez; bunlar menfi tespit veya istirdat davalarının konusunu oluşturur.
Cezai sorumluluk bakımından ise tablonun farklı olduğu görülmektedir. 5941 sayılı Çek Kanunu m. 5 kapsamındaki suçun oluşabilmesi için çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre yasal ibraz süresi içinde bankaya sunulması ve banka tarafından karşılıksızdır işleminin yapılmış olması zorunludur. Çekin ibrazından önce mahkemece verilmiş bir tedbir veya ödemeden men kararı bulunması halinde banka karşılıksızdır işlemi yapamayacağından, suçun maddi unsuru gerçekleşmemiş sayılır.
Karşılıksız çek uyuşmazlıkları; yetki, ispat, fer'i alacakların kapsamı ve cezai sürecin koşulları bakımından titiz bir hukuki değerlendirme gerektirir. Sürecin her aşamasında usul ve esasa ilişkin teknik düzenlemelerin doğru uygulanması, hak kaybının önlenmesi açısından önem taşır.
