Bu makalede ne bulacaksınız?
Haksız şartın yasal tanımı ve bir hükmün haksız şart sayılabilmesi için birlikte aranan iki unsur.
Yürürlük, yorum ve içerik denetiminden oluşan üç aşamalı haksız şart denetiminin nasıl işlediği.
Kesin hükümsüzlük yaptırımının kapsamı, sözleşmenin ayakta kalması ve hakimin resen denetim yükümlülüğü.
Yargıtay ve bölge adliye mahkemesi kararlarında haksız şart sayılan ve sayılmayan somut sözleşme hükümleri.
Yönetmelik ekindeki örnek haksız şart listesinden uygulamada en sık karşılaşılan kayıtlar.
2026 itibarıyla başvuru yolları, görevli merci, parasal sınır ve usul hukukundaki güncel değişiklik.
Haksız şart denetimi, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye konulan ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizlik yaratan hükümlerin, hakim tarafından incelenerek ayıklanmasıdır. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un (TKHK) 5. maddesi bu denetimin sonucunu açıkça belirlemiştir: haksız şart kesin olarak hükümsüzdür, sözleşmenin geri kalan hükümleri ise geçerliliğini korur.
Bu düzenlemenin pratik anlamı büyüktür. Tüketici, imzaladığı standart sözleşmenin tamamını iptal ettirmek zorunda kalmaz; yalnızca aleyhine dengesizlik yaratan hükmün uygulanmayacağını ileri sürer. Sözleşmeyi hazırlayan satıcı veya sağlayıcı ise, "bu şart olmasaydı ben bu sözleşmeyi hiç yapmazdım" savunmasına dayanarak sözleşmeden kurtulamaz. Kanun koyucu bu savunma yolunu kapatmıştır.
Aşağıda; haksız şartın unsurları, denetimin aşamaları, kesin hükümsüzlüğün sonuçları, güncel yargı kararlarında haksız şart sayılan ve sayılmayan kayıtlar ile 2026 yılı itibarıyla izlenmesi gereken usul, mevzuat metinlerine ve doğrulanmış kararlara dayanarak ele alınmaktadır.
Konuyla ilgili diğer makalelere ''Tüketici Hukuku'' başlıklı sayfamızdan ulaşabilirsiniz.
İçindekiler
- 1. Haksız Şart Nedir? TKHK m. 5 Kapsamında Tanım ve Unsurlar
- 2. Haksız Şart Denetimi Nasıl Yapılır? Üç Aşamalı Denetim
- 3. Kesin Hükümsüzlük Yaptırımı ve Sözleşmenin Ayakta Kalması
- 4. Yargı Kararlarında Haksız Şart Sayılan ve Sayılmayan Hükümler
- 5. Yönetmelik Ekindeki Örnek Haksız Şart Listesi
- 6. Haksız Şart İddiası Nasıl İleri Sürülür? Başvuru Yolu, Görevli Merci ve Süreler
- 7. Sonuç ve Değerlendirme
- 8. İlgili Makaleler
1. Haksız Şart Nedir? TKHK m. 5 Kapsamında Tanım ve Unsurlar
Haksız şart, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye eklenen ve tarafların hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe yol açan sözleşme hükmüdür. Bir şartın haksız sayılması için bu iki unsurun birlikte bulunması gerekir. Yaptırımı kesin hükümsüzlüktür.
Tanım, TKHK m. 5/1'de yer almaktadır. Aynı tanım, Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik m. 4/1-c'de de tekrarlanmıştır. Denetimin uygulanabilmesi için işlemin bir tarafında ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden tüketicinin, diğer tarafında ise ticari veya mesleki amaçlarla hareket eden sözleşmeyi düzenleyenin bulunması şarttır.
📜 KANUN METNİ —
"(1) Haksız şart; tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dâhil edilen ve tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme şartlarıdır."
"(2) Tüketiciyle akdedilen sözleşmelerde yer alan haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür. Sözleşmenin haksız şartlar dışındaki hükümleri geçerliliğini korur. Bu durumda sözleşmeyi düzenleyen, kesin olarak hükümsüz sayılan şartlar olmasaydı diğer hükümlerle sözleşmeyi yapmayacak olduğunu ileri süremez."
"(3) Bir sözleşme şartı önceden hazırlanmış ve standart sözleşmede yer alması nedeniyle tüketici içeriğine etki edememişse, o sözleşme şartının tüketiciyle müzakere edilmediği kabul edilir. Sözleşmeyi düzenleyen, bir standart şartın münferiden müzakere edildiğini iddia ediyorsa bunu ispatla yükümlüdür."
1.1. Birinci Unsur: Şartın Müzakere Edilmemiş Olması
Müzakere edilmeme, haksız şart denetiminin giriş kapısıdır. Kanun bu noktada tüketici lehine bir karine getirmiştir: bir hüküm önceden hazırlanmış ve standart sözleşmede yer alıyorsa, tüketicinin içeriğe etki edemediği ve dolayısıyla şartın müzakere edilmediği kabul edilir.
Karinenin doğrudan sonucu ispat yükünün yer değiştirmesidir. Şartın münferiden müzakere edildiğini iddia eden taraf, yani sözleşmeyi düzenleyen, bunu ispatlamakla yükümlüdür. Sözleşmenin bütün olarak standart sözleşme olduğu sonucuna varılırsa, tek bir hükmün veya bir hükmün belirli unsurlarının müzakere edilmiş olması, sözleşmenin kalan kısmının denetim dışında kalmasını sağlamaz.
Uygulamada sık rastlanan bir yanılgı, tüketicinin sözleşmenin her sayfasını ayrı ayrı imzalamış olmasının müzakere anlamına geldiği düşüncesidir. İmza tek başına belirleyici değildir; ancak tüketicinin sözleşme dışında ayrıca talimat, muvafakatname veya taahhütname vererek iradesini o hüküm bakımından özel olarak ortaya koyduğu durumlarda yargı, müzakerenin gerçekleştiği sonucuna varabilmektedir.
1.2. İkinci Unsur: Dürüstlük Kuralına Aykırı Dengesizlik
Bir hükmün yalnızca tüketici aleyhine olması onu haksız şart yapmaz. Aranan, bu aleyhe durumun dürüstlük kuralına aykırı düşecek nitelikte bir dengesizlik yaratmasıdır. Ölçüt, Türk Medeni Kanunu m. 2'de düzenlenen dürüstlük kuralıdır ve değerlendirme her somut olayda ayrıca yapılır.
Bu iki unsurun birlikte aranması, denetimin sınırını da çizer. Müzakere edildiği ispatlanan bir hüküm, tüketici aleyhine dengesizlik yaratsa dahi haksız şart olarak nitelendirilemez.
📜 KANUN METNİ —
"(1) Tüketici ile kurulan sözleşmelerde yer alan bir şartın haksız şart olarak kabul edilebilmesi için;
a) Tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dahil edilmesi,
b) Tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olması,
unsurlarının bir arada bulunması gerekir."
— Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik m. 5/1 (RG: 17.06.2014, S. 29033)
"Sözleşmeye müzakere edilmeden konulan bir hükmün haksızlığını denetleyen hâkimin ana ölçütü dürüstlük kuralıdır. Tüketici ile müzakere edildiği ispatlanan bir hükmün, tüketici aleyhine dengesizliğe neden olduğu anlaşılsa dahi, haksız şart olarak nitelendirilmesi mümkün değildir"
— Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 31.01.2024 tarihli, 2023/52 E. ve 2024/29 K. sayılı İlamı
2. Haksız Şart Denetimi Nasıl Yapılır? Üç Aşamalı Denetim
Haksız şart denetimi üç aşamada yürür. Yürürlük denetiminde şartın sözleşmenin parçası olup olmadığı, yorum denetiminde açık ve anlaşılır olup olmadığı, içerik denetiminde ise dürüstlük kuralına aykırı dengesizlik yaratıp yaratmadığı incelenir. Haksızlık, sözleşmenin kuruluş anına göre belirlenir.
2.1. Yürürlük (Kapsam) Denetimi
İlk aşamada, şartın sözleşmenin içeriğine hiç dahil olup olmadığı incelenir. Tüketicinin şartın varlığından haberdar edilmiş ve içeriğini öğrenme imkanına sahip olmuş bulunması gerekir. Sözleşme kurulmadan önce fiilen bilgi sahibi olunamayacak hükümlerin geri dönülemez biçimde kabul edildiğini öngören kayıtlar, Yönetmelik ekindeki listede açıkça haksız şart sayılmıştır.
Bu aşamada okunabilirlik de belirleyicidir. TKHK m. 4/1 uyarınca yazılı düzenlenmesi öngörülen sözleşmelerin en az on iki punto büyüklüğünde, anlaşılabilir bir dilde, açık, sade ve okunabilir şekilde hazırlanması ve bir nüshasının tüketiciye verilmesi gerekir. Ekteki genel şartların tüketiciye hiç verilmemiş olması da bu kapsamda tartışılır.
2.2. Yorum Denetimi
İkinci aşamada, sözleşme şartlarının tüketicinin anlayabileceği açık ve anlaşılır bir dille yazılmış olup olmadığına bakılır. Bir hüküm açık değilse veya birden çok anlama geliyorsa, tüketicinin lehine yorumlanır. Bu kural, düzenleyen aleyhine yorum (contra proferentem) ilkesinin tüketici hukukundaki yansımasıdır.
📜 KANUN METNİ —
"(4) Sözleşme şartlarının yazılı olması hâlinde, tüketicinin anlayabileceği açık ve anlaşılır bir dilin kullanılmış olması gerekir. Sözleşmede yer alan bir hükmün açık ve anlaşılır olmaması veya birden çok anlama gelmesi hâlinde; bu hüküm, tüketicinin lehine yorumlanır."
— Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik m. 5/4
2.3. İçerik Denetimi ve Denetim Dışı Kalan Alan
Üçüncü ve belirleyici aşama içerik denetimidir. Şartın haksızlığı; mal veya hizmetin niteliği, sözleşmenin kuruluşunda var olan şartlar, sözleşmenin diğer hükümleri ve haksız şartın ilgili olduğu başka bir sözleşmenin hükümleri dikkate alınarak, sözleşmenin kuruluş anına göre belirlenir. Sonradan ortaya çıkan gelişmeler değil, kuruluş anındaki denge esas alınır.
İçerik denetiminin önemli bir sınırı vardır. Şartlar açık ve anlaşılır bir dille yazılmış olmak koşuluyla, asli edim yükümlülükleri arasındaki denge ile mal veya hizmetin piyasa değeri ile sözleşmede belirlenen fiyat arasındaki denge denetlenemez. Yani bedelin yüksekliği tek başına haksız şart iddiasının konusu olmaz. Buna karşılık bedelin belirlenme yöntemi, tek taraflı artırım yetkisi veya ek masraf kalemleri denetime tabidir.
Genel işlem koşulları bakımından paralel bir denetim, Türk Borçlar Kanunu m. 20 ve devamında düzenlenmiştir ve tacirler dahil herkes için geçerlidir. Bölge adliye mahkemesi uygulamasında, içerik denetimi sonunda dürüstlük kuralına aykırılık saptanan genel işlem koşulunun yaptırımının kesin hükümsüzlük olduğu vurgulanmaktadır.
"İçerik denetimi aşamasında, sözleşme hükmünün dürüstlük kuralına aykırı olduğu ve karşı tarafın şartlarını ağırlaştırdığının tespiti halinde, genel işlem koşulu niteliğindeki bu hükmün, yürürlük denetiminden farklı olarak, kanunun emredici hükmüne açık aykırılık sebebiyle kesin hükümsüz sayılması gerekir."
— İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 3. Hukuk Dairesinin 28.03.2023 tarihli, 2022/1662 E. ve 2023/924 K. sayılı İlamı
Üç aşamalı denetimin karşılaştırmalı özeti aşağıdadır.
| Denetim aşaması | İncelenen soru | Dayanak | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Yürürlük (kapsam) denetimi | Şart sözleşmenin parçası haline geldi mi? Tüketici içeriğini öğrenme imkanı buldu mu? | TKHK m. 4; TBK m. 21 | Şart sözleşmeye dahil olmamış sayılır |
| Yorum denetimi | Şart açık ve anlaşılır mı? Birden çok anlama mı geliyor? | TKHK m. 5/4; Yönetmelik m. 6/3 | Şart tüketici lehine yorumlanır |
| İçerik denetimi | Şart dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizlik yaratıyor mu? | TKHK m. 5/1, 5/6; Yönetmelik m. 5-6 | Şart kesin olarak hükümsüzdür |
| Denetim dışı alan | Asli edim ile bedel arasındaki denge (şart açık ve anlaşılır ise) | TKHK m. 5/7; Yönetmelik m. 6/2 | Denge değerlendirmesi yapılamaz |
3. Kesin Hükümsüzlük Yaptırımı ve Sözleşmenin Ayakta Kalması
Haksız şartın yaptırımı kesin hükümsüzlüktür. Hükümsüzlük yalnızca haksız şarta özgüdür; sözleşmenin diğer hükümleri geçerliliğini korur. Sözleşmeyi düzenleyen, hükümsüz sayılan şartlar olmasaydı sözleşmeyi yapmayacağını ileri süremez. Kesin hükümsüzlük kamu düzenine ilişkindir ve hakim tarafından resen dikkate alınır.
3.1. Kısmi Hükümsüzlük ve Sözleşmenin Korunması
Türk Borçlar Kanunu m. 27/2'nin genel kuralında, sözleşmenin bir kısmının hükümsüzlüğü halinde, bu hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılıyorsa sözleşmenin tamamı kesin olarak hükümsüz sayılır. Tüketici hukuku bu genel kuraldan bilinçli olarak ayrılmıştır.
TKHK m. 5/2 ve Yönetmelik m. 7/1, sözleşmeyi düzenleyenin bu savunmayı ileri sürmesini yasaklamıştır. Böylece sözleşme, haksız şart ayıklanmış haliyle ayakta tutulur. Amaç, tüketicinin sözleşmeden doğan haklarını korumak ve satıcı ya da sağlayıcının kendi hazırladığı haksız hükmün geçersizliğinden yararlanmasını engellemektir.
📜 KANUN METNİ —
"(1) Tüketiciyle kurulan sözleşmelerde yer alan haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür. Ancak sözleşmenin haksız şartlar dışındaki hükümleri geçerliliğini korur. Bu durumda sözleşmeyi düzenleyen, kesin olarak hükümsüz sayılan şartlar olmasaydı diğer hükümlerle sözleşmeyi yapmayacak olduğunu ileri süremez."
— Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik m. 7/1
3.2. Hakimin Resen Denetimi ve Süre Sorunu
Kesin hükümsüzlük, tarafların ileri sürmesine bağlı bir def'i değildir. Kamu düzenine ilişkin olduğundan hakim tarafından yargılamanın her aşamasında resen gözetilir. Buna bağlı olarak haksız şart iddiası bakımından bir hak düşürücü süre veya zamanaşımı işlemez; hükmün geçersizliği zamanın geçmesiyle geçerli hale gelmez.
Buna karşılık, haksız şarta dayanılarak yapılmış tahsilatların iadesi talebi bakımından durum farklıdır. İade talebi bir alacak talebidir ve kendi zamanaşımı rejimine tabidir. Bu ayrım, dava stratejisinde ihmal edilmemesi gereken bir noktadır.
3.3. Hükümsüzlükten Doğan Boşluğun Doldurulması
Haksız şartın ayıklanması sözleşmede bir boşluk bırakır. Bu boşluk sırasıyla emredici hukuk kuralları, bunlar yoksa tamamlayıcı hukuk kuralları, o da yoksa dürüstlük kuralı çerçevesinde hakim tarafından doldurulur. Uygulamada bu, örneğin geçersiz sayılan bir kesinti hükmü yerine tarafın ispat edebildiği zorunlu giderlerin esas alınması şeklinde ortaya çıkabilmektedir.
Haksız şartlar çıkarıldığında sözleşme objektif olarak uygulanamaz hale geliyorsa sözleşmenin tamamının hükümsüzlüğü gündeme gelebilir. Ancak bu sonuç istisnaidir; TKHK m. 5/2'nin düzenleyene yönelik yasağı karşısında, kural sözleşmenin ayakta tutulmasıdır.
4. Yargı Kararlarında Haksız Şart Sayılan ve Sayılmayan Hükümler
Yargı kararlarında tahkim şartı, borcun kapsamını aşan geniş üst sınır ipoteği, tüketiciyi tescil talebinden yoksun bırakan satış vaadi hükümleri ve müzakere edilmemiş yüksek kesinti kayıtları haksız şart sayılmıştır. Ayrıca talimatla desteklenen ödeme kayıtları ile tacirler arasındaki sözleşmeler bu denetimin dışında tutulmuştur.
4.1. Haksız Şart Kabul Edilen Sözleşme Hükümleri
Avukatlık ücret sözleşmelerine konulan tahkim şartı, güncel içtihatta haksız şart olarak değerlendirilmektedir. Dayanak, Yönetmelik ekindeki listenin (n) bendidir: tüketicinin hukuki düzenlemelerde öngörülmemiş bir hakeme müracaatını öngören, delillerini ölçüsüz sınırlandıran veya ispat külfetini tüketiciye yükleyen kayıtlar haksız şarttır. Sonuç, uyuşmazlığın tahkime elverişli sayılmaması ve hakem kararının iptalidir.
"avukatlık sözleşmesinde yer alan tahkime ilişkin hükmün haksız şart olduğu ve bu nedenle geçersiz olduğu anlaşıldığından dava konusu uyuşmazlık tahkime elverişli olarak kabul edilmez"
— Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 01.04.2026 tarihli, 2026/1002 E. ve 2026/1800 K. sayılı İlamı
Aynı yönde, mücbir sebeple ifa edilemeyen bir hizmet sözleşmesinde, kademeli ve yüksek tutarlı kesinti öngören iade maddesi de haksız şart sayılmıştır. Kararda, sözleşmede aracılık hizmeti sunan taraf için karşılık bir yükümlülük öngörülmemiş olması ve maddenin tüketiciyle müzakere edildiğinin ispatlanamaması belirleyici olmuştur.
"şeklindeki düzenlemenin tüketici ile müzakere edilmeden ve tüketici aleyhine dengesizliğe neden olacak nitelikte olduğu ve yasada tanımı yapılan haksız şart olduğu anlaşılmaktadır."
— Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 07.11.2022 tarihli, 2022/6567 E. ve 2022/8531 K. sayılı İlamı
Bankacılık uygulamasında, konut kredisinin teminatı olarak kurulan üst sınır ipoteğinin, kredi borcu tamamen ödendikten sonra da "doğmuş ve doğacak tüm borçların" teminatı sayılmasına imkan veren geniş kapsamlı ifade haksız şart kabul edilmiştir. Karar, kredi borcu bittiğinde ipoteğin fekki bakımından tüketici lehine sonuç doğurmaktadır.
"bahsi geçen hükmün yasal mevzuat ve yerleşmiş içtihatlar doğrultusunda haksız şart niteliğinde olduğu anlaşılmakla davalının tüm temyiz itirazlarının reddi gerekmiştir."
— Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 09.10.2023 tarihli, 2023/671 E. ve 2023/2589 K. sayılı İlamı
Taşınmaz satışında ise, tapu devir tarihini tamamen satıcının takdirine bırakan ve alıcının satıcıyı tescile zorlayamayacağını öngören gayrimenkul satış vaadi sözleşmesi maddesi haksız şart ve hükümsüz sayılmıştır. Bu tespitin sonucu, alıcının sözleşmede kararlaştırılan teslim tarihi itibarıyla tescil talebinde bulunabilmesidir.
"Sözleşmenin 10. maddesinin haksız şart niteliğinde ve hükümsüz olduğu kabul edilmekle, davacı alıcı en erken bu tarih itibariyle tapu kaydının adına tescilini talep edebilecektir."
— Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin 03.11.2025 tarihli, 2024/3647 E. ve 2025/3686 K. sayılı İlamı
4.2. Haksız Şart Sayılmayan Hükümler ve Denetimin Sınırları
Denetimin en tartışmalı alanı, tüketicinin ayrı bir talimat veya taahhütname ile iradesini ortaya koyduğu hallerdir. Kredi borcunun banka nezdindeki maaş hesabından virman, takas veya mahsup yoluyla tahsil edilmesine ilişkin kayıtlar bakımından Yargıtay, bu iradenin varlığı halinde müzakere unsurunun gerçekleştiğini kabul etmektedir.
"Zira davacı yürürlükteki bu yasaları bilerek sözleşmelerin her sayfasını ayrı ayrı imzalamış olup, serbest iradesi ile sözleşme şartlarına uygun olarak kredi borcu taksitlerinin emekli maaşından kesilmesi için talimat verdiğine göre artık sözleşmenin söz konusu hükmünün müzakere edilerek kararlaştırılmadığı söylenemez."
— Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 13.06.2023 tarihli, 2023/9 E. ve 2023/1896 K. sayılı İlamı
Bu içtihat çizgisi tartışmasız değildir. Hukuk Genel Kurulu 2022 tarihli bir kararında, icra takibi başlatılmadan önce alınan muvafakatin geçersiz olduğu gerekçesiyle blokenin kaldırılmasına yönelik direnme kararını yerinde bulmuş; 2024 tarihli kararında ise sözleşme serbestisi ve dürüstlük kuralı gerekçesiyle aksi yönde sonuca ulaşmıştır. Somut olayın özellikleri, özellikle ayrı bir talimatın varlığı ve ödemelerin itirazsız sürdürülüp sürdürülmediği belirleyici olmaktadır.
İkinci sınır, tarafların sıfatına ilişkindir. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi'nin E: 2021/2270, K: 2025/203, T: 13.02.2025 sayılı kararında, her iki tarafın da tacir olduğu ve uyuşmazlığın ticari dava niteliği taşıdığı gerekçesiyle TKHK hükümlerinin uygulanamayacağı sonucuna varılmıştır; bu ihtimalde denetim, Türk Borçlar Kanunu'nun genel işlem koşullarına ilişkin hükümleri üzerinden yürür ve tacir bakımından basiretli iş adamı gibi hareket etme yükümlülüğü de birlikte değerlendirilir. (Karardan aktarılarak özetlenmiştir.)
Kararların konu bazında özeti aşağıdadır.
| Konu | Karar | Sonuç |
|---|---|---|
| Avukatlık sözleşmesinde tahkim şartı | Yargıtay 3. HD, E. 2026/1002, K. 2026/1800, T. 01.04.2026 | Haksız şart; uyuşmazlık tahkime elverişli değildir, hakem kararı iptal edilir |
| Mücbir sebep halinde yüksek kesinti öngören iade maddesi | Yargıtay 3. HD, E. 2022/6567, K. 2022/8531, T. 07.11.2022 | Haksız şart; yalnızca ispatlanan zorunlu giderler kesilebilir |
| Kapsamı krediyi aşan üst sınır ipoteği | Yargıtay 3. HD, E. 2023/671, K. 2023/2589, T. 09.10.2023 | Haksız şart; borç bitince ipoteğin fekki gerekir |
| Tapu devir tarihini satıcının takdirine bırakan hüküm | Yargıtay 6. HD, E. 2024/3647, K. 2025/3686, T. 03.11.2025 | Haksız şart ve hükümsüz; alıcı teslim tarihinden itibaren tescil isteyebilir |
| Ayrı talimatla desteklenen maaştan tahsil kaydı | Yargıtay 3. HD, E. 2023/9, K. 2023/1896, T. 13.06.2023 | Haksız şart değil; müzakere unsuru gerçekleşmiş sayılır |
| Tarafların tacir olduğu sözleşmeler | İstanbul BAM 14. HD, E. 2021/2270, K. 2025/203, T. 13.02.2025 | TKHK uygulanmaz; denetim TBK genel işlem koşulları üzerinden yürür |
5. Yönetmelik Ekindeki Örnek Haksız Şart Listesi
Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik'in ekinde, haksız şart kabul edilen kayıtlar (a) ila (n) bentleri halinde sayılmıştır. Yönetmelik m. 5/4 uyarınca bu liste sınırlayıcı değil, örnek niteliğindedir; listede yer almayan bir kayıt da denetim sonucunda haksız şart sayılabilir.
Listedeki kayıtlar, uygulamada sözleşme incelemesi yaparken hızlı bir kontrol listesi işlevi görür. Aşağıda en sık karşılaşılan bentler özetlenmiştir. Bentlerin (f), (h) ve (i) alt bentleri bakımından Yönetmelik ekinde ayrıca sınırlı istisnalar öngörülmüştür; özellikle finansal hizmetler ile borsa kotasyonuna, endekse veya döviz kuruna bağlı işlemler bu istisnalar arasındadır.
| Bent | Haksız şart sayılan kayıt | Tipik görüldüğü sözleşme |
|---|---|---|
| (a) | Düzenleyenin fiili veya ihmali nedeniyle tüketicinin ölümü, yaralanması ya da maddi zararı halinde yasal sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan kayıtlar | Hizmet ve konaklama sözleşmeleri |
| (b) | Hiç veya gereği gibi ifa etmeme halinde tüketicinin takas hakkı dahil yasal haklarını ortadan kaldıran ya da ölçüsüz sınırlayan kayıtlar | Satış ve abonelik sözleşmeleri |
| (d) | Yükümlülüğünü yerine getirmeyen tüketicinin orantısız biçimde yüksek tazminat ödemesini gerektiren kayıtlar | Taahhütlü abonelik, kredi sözleşmeleri |
| (e) | Düzenleyene keyfi fesih hakkı tanıyıp tüketiciye aynı hakkı vermeyen ve alınanların iadesini engelleyen kayıtlar | Üyelik ve hizmet sözleşmeleri |
| (g) | Belirli süreli sözleşmelerde sözleşmenin belirlenen süre kadar kendiliğinden uzayacağına ilişkin kayıtlar | Abonelik ve bakım sözleşmeleri |
| (ğ) | Tüketicinin sözleşme kurulmadan önce fiilen bilgi sahibi olamayacağı şartları geri dönülemez biçimde kabul ettiğini öngören kayıtlar | Elektronik ve mesafeli sözleşmeler |
| (h) | Düzenleyenin sözleşme şartlarını, sözleşmede belirtilen haklı bir sebep olmaksızın tek taraflı değiştirmesine imkan veren kayıtlar | Bankacılık ve abonelik sözleşmeleri |
| (i) | Bedeli ifa anında tespit veya yükseltme imkanı veren ve nihai bedel çok yüksek olduğunda tüketiciye dönme hakkı tanımayan kayıtlar | Ön ödemeli satış, hizmet sözleşmeleri |
| (n) | Öngörülmemiş bir hakeme müracaatı zorunlu kılan, delilleri ölçüsüz sınırlayan veya ispat külfetini tüketiciye yükleyen kayıtlar | Avukatlık ve hizmet sözleşmeleri |
Mesafeli sözleşmelerde sıkça karşılaşılan "okudum, anladım, kabul ediyorum" kutucuğunun işaretlenmiş olması, ilgili hükmün müzakere edildiği anlamına gelmez. Bu tür bir onay, en fazla yürürlük denetimi bakımından değerlendirilebilir; içerik denetimi her halde mümkündür.
6. Haksız Şart İddiası Nasıl İleri Sürülür? Başvuru Yolu, Görevli Merci ve Süreler
Haksız şart iddiası, uyuşmazlık değerine göre tüketici hakem heyetine başvuru veya tüketici mahkemesinde dava yoluyla ileri sürülür. 2026 yılı için parasal sınır 186.000 TL'dir; bu tutarın altındaki uyuşmazlıklarda hakem heyetine başvuru zorunludur. Kesin hükümsüzlük iddiası süreye tabi değildir.
6.1. Görevli Merci ve Parasal Sınır
Ticaret Bakanlığı'nın 23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan tebliğiyle, tüketici hakem heyetlerine başvuru parasal sınırı 01.01.2026 tarihinden itibaren 186.000 TL olarak belirlenmiştir. Bu tutarın altında kalan uyuşmazlıklarda il veya ilçe tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur ve doğrudan tüketici mahkemesinde dava açılamaz. Başvurular, tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu veya tüketici işleminin yapıldığı yerdeki hakem heyetine yapılır.
Parasal sınırın üzerindeki uyuşmazlıklarda görevli merci tüketici mahkemesidir. İstanbul yargı çevresinde bu davalar, uyuşmazlığın yetkiye ilişkin özelliklerine göre İstanbul Adalet Sarayı, İstanbul Anadolu Adalet Sarayı veya Bakırköy Adalet Sarayı bünyesindeki tüketici mahkemelerinde görülür. Tüketici mahkemesinde dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulmuş olması dava şartıdır.
Hakem heyeti kararına karşı, tebliğinden itibaren on beş gün içinde tüketici mahkemesine itiraz edilebilir. Bu itiraz üzerine verilen karar kesindir.
6.2. Usul Hukukundaki Güncel Değişiklik: Belirsiz Alacak Davasının Kaldırılması
Haksız şarta dayalı iade ve tazminat taleplerinde 2026 yılında önemli bir usul değişikliği yaşanmıştır. 7589 sayılı Kanunla, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun belirsiz alacak davasını düzenleyen 107. maddesi yürürlükten kaldırılmıştır. Geçiş hükmü uyarınca kaldırılma tarihinden önce açılmış davalarda eski hüküm uygulanmaya devam eder.
Yeni rejimde, miktarı başlangıçta tam olarak belirlenemeyen taleplerde kısmi dava yolu esas alınmalıdır. HMK m. 109'a eklenen fıkra uyarınca, alacağın yalnız bir kısmının dava edildiği hallerde talep, aynı dava içinde bir defaya mahsus olmak ve tahkikatın sonuna kadar kullanılmak üzere, iddianın genişletilmesi yasağına bağlı olmaksızın artırılabilir. Artırılan kısım bakımından zamanaşımı da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır.
Bu düzenleme, haksız şart nedeniyle yapılan tahsilatların bilirkişi incelemesi sonucunda netleştiği dosyalarda pratik önem taşımaktadır. Dava dilekçesinin, artırım imkanı gözetilerek kurgulanması gerekir.
7. Sonuç ve Değerlendirme
Haksız şart denetimi, sözleşme özgürlüğüne dürüstlük kuralı temelinde getirilmiş bir sınırlamadır. Denetimin merkezinde, standart sözleşmelerin müzakere edilmediği karinesi ile ispat yükünün sözleşmeyi düzenleyene ait olması bulunur. Bu iki kural birlikte, tüketicinin dava içindeki konumunu belirgin biçimde güçlendirir.
Yaptırım tarafında ise tablo nettir: haksız şart kesin olarak hükümsüzdür, sözleşmenin geri kalanı ayakta kalır ve düzenleyen bu geçersizlikten yararlanamaz. Kesin hükümsüzlüğün kamu düzenine ilişkin olması, iddianın süreye bağlı olmaksızın her aşamada ileri sürülebilmesi sonucunu doğurur.
Buna karşılık denetimin sınırları da gözden kaçırılmamalıdır. Müzakere edildiği ispatlanan hükümler, açık ve anlaşılır biçimde yazılmış asli edim ve bedel dengesi ile tarafların tacir olduğu ilişkiler bu denetimin dışında kalır. Somut olayda hangi rejimin uygulanacağı, tarafların sıfatına ve sözleşmenin kuruluş anındaki koşullara göre belirlenir.
Haksız şart iddiası, sözleşme metninin bütünüyle incelenmesini, ilgili yönetmelik eki listesiyle karşılaştırılmasını ve doğru mercie süresinde başvurulmasını gerektiren teknik bir çalışmadır. Hak kaybı yaşanmaması bakımından sürecin mevzuata ve güncel içtihada uygun biçimde yürütülmesi önem taşır.
